K O Ç E R.
MÎRZA RONÎ
Dîsa koçera konê xweyî rêş derxistin û berê xwe dan zozanên bav û kalên xwe. Dîsa berîvana sitilên xwe ji bo dotina miha re amade kirin, da nav giyayên şîn de pezen xwe bidoşin û şîre sipî ji bo mast, penîr, lorik û keşkan çebikin, berê xwe û sewalên xwe dan çiyayên bilind û ber bi zozanên xwede çon.
Eve serê heft, heşt rojane heremên wek Cizîr, Hezex, Silopî’yê kesen debara xwe, xwedîkirina sewalan dikin, xwe ji çona zozana re, dan ser rê û ber bi zozanên bilind de diçin.
Havîna peşiya me hej naha xwiyaye ku wê germ û zûha derbas bê. ji bo vê yekê jî çona zozana xwedî sewalan re pir giringe, ji wê çendê koçerên ku eve salane sewal ji xwe kut nekirî, îsal çona zozana ji ware ferze. Ji ber qedexeyên li ser heremên zozana eve çend sal bûn, koçera nedikarî biçin ser zozanên bav û kalên xwe. Lê îsal ti qedexe û asteng nikarê koçera ji zozanê bikin. Jiyana koçera ne bê pêz, nejî bê zozan dibê.
Koçerên wek “Batuya, Kiça, Sora, Didêra, goyîya” û çend koçerên dî ji ber debara xwe berê xwe dan çiyayên bilind û ji dev germahiya deştê berdidin. Li nav hevde nezî sêsed malên koçeran ji herema Botan çon ser xozanên xwe biçêrînin. Evan koçerên Botanê ti çara ew zozanên reng û reng ji bîr nekirine. Her tim keçiken koçera evîna berîvaniyê dilên wa deye. Ew şivanê kulav lê û kopal dest de, bi bilûra xwe yî deng melul li nav pêzde wê le bidê, berîvanên kezî zer nav kulîlken kesk û sor de meşin û wek xezala Sîyabend dixapandî, berbi beriye de we çin. Dayîkên ku zaroka xwe dixistin tûrê xwe de û didan pişta xwe û diçon çolê kereng, soryaz û nebatên derman didan hev û şivanan re têxê firavîn, we dîsa wî karî bikin. Li bin konê reş de ew meşka ku dew di kewand Mirov rastiya jiyanê ve dibê. Jiyana koçerên li ser zozana dijîn naşibê ti Jiyana kesen bajara dijin, ew behna ku ji giyayê şîn te Mirov wek bayê ber xwe dibê.
Bi rastî jî Jiyana zozana azade, dema Mirov zozanên wek Çemêkarê anjî fereşînê de li bin konê rêş de bikevê nav hevî û xewnan de Mirov wê bibîne ku çikas zozan cudane. Dema ew tirejên rojê xwe nav çiya de şanî Mirov dikin û wê berfa sipî texê av û li ser merga de diber de, Mirov yek kurtî vexwê ew cemidandin laşê Mirov wek kesekî çalek Mirov zîrek dikê. Ev qas azadiya xweş û geş li benda koçerê xwe dimînin heya ku Koçer diçin ser wa zozanên xwe. Jiyana koçertî jiyanik cudaya, Koçer ti cara xwe wek kesên bajara de dijîn xwe bajara ve girênadin, ji bo ku Jiyana wayî êsîl li ser zozana ye, ji vê çendê dema derfetê dibînin diçin ser zozanên xwe.
Koçerên herema Botan xwedî hin êşîren nav û dengin, li nav dîroka şer û pevçunêde gelek cih girtine, her êşîrekî li nav xwede xwedî merxasekîye jî û xwedî ağa’ye jî. Hêj ticara ağa xwe ji ser serê êşîran dur ne xistiye. Çawe ku kesê li ser dewletê xwe desthilatdar dihêsibînê, kese ku ağayê êşîrêye jî xwe desthilatdar li ser êşîre dihêsibînê û xwe texê nav sîstema feodalde û koçera diperçiqînê. Mirov mînak bidê; dema kurikekî keçikek ya êşîrik cûda revand, li ser wê revandinê pevçûn û şerên giran wê qewimin. Sêdan merên koçeran ji ber sedemên vale û tine hatine kuştin. Dema ağa biryar didê ewkas Koçer dimînin bin biryara wîde. Sîstema dewletê jî ev ağa baş naskirne û li ser milên ağa êşîr xistine bindestiya xwe de. Îro kesen bûyî cerdevan sedî şêst bin tesîra ağade bûne cerdevan û ağa wa revedibin. Le dîsan jî ne ağa nejî sîstemên kirej nikarin koçeran ji jîyana wayî azad dûr bexin.
31 Temmuz 2010 Cumartesi
AZADÎ
MÎRZA RONÎ
Dema ez azadiyê di nav fikarên xwe de di fikirim nizanim bê ka ma ezê çawe azadiyê bînim ber çavê xwe. Ne dît barî li ber çavên min dikevê, nejî xeyalên bê sînor de ez rastî dîtina azadiyê têm. Gelo azadî bi çi rengîdeye? Sore an kesk e, mezine an piçûke. Nizanim; tenê di nav xeyalên xweyî kûr de, ez carna xwe dibin ser çiyayên bilind û di bin asoyên bê sinor de ez gûhê xwe didim xwezaya azad; ez dibêjim dibê ku ez wê bi bînim û êdî ne berdim, hembez bikim û binim şanî hevalên xwe bikim. Û carna jî difikirim ku ez xwe berdim nav xwezaya rengîn de, dûv şopa azadiyê bikevim. Di nav çiyayên bilin de, di nav kûlîlkên keske sor de, di nav ava kaniyên cemidî de, di bin tîrêjên roje de û di nav berfa sar de ez azadiyê bi gerim û heta ne bînim jî şûn xwe de na verim. Ez carna di nav behra xeyalên xwe de rastî şopa azadiyê têm û didim dûv vê şopê; lê tu carî min ne kariyê ez dawiya li şopê bi bînim. Her tim bê sînor dirêj didim ev şop. Dema ez xeyalên xwe di rawestînim ez hingî têdigihêjim ku azadî bê sînore. Gelo çima azadî bê sînore? Qey azadiyê pergalên zîncîr kirî şikandiye û xwe di nav xwezaye bê sînor de veşartiye gelo. An jî xwe di ser ser çiyayên bilin de veşartiye û sinorên xwe xistiye nav asoyên bilin de golo!... nizanim nizanim ez çi dikim nakim çi di fikirim na fikirim na bînim vê azadiyê. Yek tişt di destê xwe de di bînim an ezê xwe bilind bikim ser serê çiyan û bi çavên xweyî zîndî bidim dûv şopa azadiyê. An jî bi va xeyalên kur de ez nikarim azadiyê bi bînim. Yek tişt ji min re dermanê vê azadiyê ye ew jî ez bikaribim xwe bi gihînim sînorên azadiyê. Ew jî ez nizanim ma ka jiyana min a di nav zîncira de hatî girêdan wê bikarê an na. Gelo kî azad bûye heya îro? Kî kariye sînoren azadiyê bi bînê heta îro? xwezîka min ew kesê ku azadî dîtî û xwe gihandî sînorên azadiyê min bi dîtana. Minê ew hembez bikira û bêhna azadiyê ji bi girtana. Min ê jê bi pirsî ba; ma ka çawe azadî dîtiye û çawe dest xistiye. Min ê jê bi pirsîba; kîjan hêzî zîncîrên jiyana kirêj şikandiyê û xwe gihandiyê azadiyê. Min ê bi pirsîba ka ji min re kala azadiyê bike; rengê wê heye an na û bila ji min re cihê azadiyê bi gota, da ku min xwe bi gihanda wê. Di nav çiyayên asê û di nav behra bê binî de jî ba; minn ê xwe bi hihanda azadiyê. Lê min ew kesê ku azadî dîtî hêj ne dîtiye û nizanim ma ezê bînim an na. Lê ez wê tu carî ji xeyalên xwe dur nakim. Her tim di nav xeyalên min de min silav dikê û bin didê dûv şopên xwe. Her cara ku zincîr xwe dora min girê didê, azadî xwe tînê pêş çavên min û hêza şikandina zincîrê didê min. Ne ez wê ji xwe dûr dikim ne jî ew xwe ji min dûr dikê. Û roje kî ez wê heviyê deme ku ezê vê bi çavên zindî bînim û ez û ew emê di nav kûlîlkên keske sor de bi lehîzin û wek zaroka di nav lehîstkê de bi pevre bi kenin. Lê ezê hingî bi bêjimê ma heta niha tu li ku bûyî?
MÎRZA RONÎ
Dema ez azadiyê di nav fikarên xwe de di fikirim nizanim bê ka ma ezê çawe azadiyê bînim ber çavê xwe. Ne dît barî li ber çavên min dikevê, nejî xeyalên bê sînor de ez rastî dîtina azadiyê têm. Gelo azadî bi çi rengîdeye? Sore an kesk e, mezine an piçûke. Nizanim; tenê di nav xeyalên xweyî kûr de, ez carna xwe dibin ser çiyayên bilind û di bin asoyên bê sinor de ez gûhê xwe didim xwezaya azad; ez dibêjim dibê ku ez wê bi bînim û êdî ne berdim, hembez bikim û binim şanî hevalên xwe bikim. Û carna jî difikirim ku ez xwe berdim nav xwezaya rengîn de, dûv şopa azadiyê bikevim. Di nav çiyayên bilin de, di nav kûlîlkên keske sor de, di nav ava kaniyên cemidî de, di bin tîrêjên roje de û di nav berfa sar de ez azadiyê bi gerim û heta ne bînim jî şûn xwe de na verim. Ez carna di nav behra xeyalên xwe de rastî şopa azadiyê têm û didim dûv vê şopê; lê tu carî min ne kariyê ez dawiya li şopê bi bînim. Her tim bê sînor dirêj didim ev şop. Dema ez xeyalên xwe di rawestînim ez hingî têdigihêjim ku azadî bê sînore. Gelo çima azadî bê sînore? Qey azadiyê pergalên zîncîr kirî şikandiye û xwe di nav xwezaye bê sînor de veşartiye gelo. An jî xwe di ser ser çiyayên bilin de veşartiye û sinorên xwe xistiye nav asoyên bilin de golo!... nizanim nizanim ez çi dikim nakim çi di fikirim na fikirim na bînim vê azadiyê. Yek tişt di destê xwe de di bînim an ezê xwe bilind bikim ser serê çiyan û bi çavên xweyî zîndî bidim dûv şopa azadiyê. An jî bi va xeyalên kur de ez nikarim azadiyê bi bînim. Yek tişt ji min re dermanê vê azadiyê ye ew jî ez bikaribim xwe bi gihînim sînorên azadiyê. Ew jî ez nizanim ma ka jiyana min a di nav zîncira de hatî girêdan wê bikarê an na. Gelo kî azad bûye heya îro? Kî kariye sînoren azadiyê bi bînê heta îro? xwezîka min ew kesê ku azadî dîtî û xwe gihandî sînorên azadiyê min bi dîtana. Minê ew hembez bikira û bêhna azadiyê ji bi girtana. Min ê jê bi pirsî ba; ma ka çawe azadî dîtiye û çawe dest xistiye. Min ê jê bi pirsîba; kîjan hêzî zîncîrên jiyana kirêj şikandiyê û xwe gihandiyê azadiyê. Min ê bi pirsîba ka ji min re kala azadiyê bike; rengê wê heye an na û bila ji min re cihê azadiyê bi gota, da ku min xwe bi gihanda wê. Di nav çiyayên asê û di nav behra bê binî de jî ba; minn ê xwe bi hihanda azadiyê. Lê min ew kesê ku azadî dîtî hêj ne dîtiye û nizanim ma ezê bînim an na. Lê ez wê tu carî ji xeyalên xwe dur nakim. Her tim di nav xeyalên min de min silav dikê û bin didê dûv şopên xwe. Her cara ku zincîr xwe dora min girê didê, azadî xwe tînê pêş çavên min û hêza şikandina zincîrê didê min. Ne ez wê ji xwe dûr dikim ne jî ew xwe ji min dûr dikê. Û roje kî ez wê heviyê deme ku ezê vê bi çavên zindî bînim û ez û ew emê di nav kûlîlkên keske sor de bi lehîzin û wek zaroka di nav lehîstkê de bi pevre bi kenin. Lê ezê hingî bi bêjimê ma heta niha tu li ku bûyî?
KEVOKÊN AŞITÎ Û AZADIYÊ
MÎRZA RONÎ
Rojek dîrokî li kolanên Cizîrê dihat nivîsandin. Hatina kervanê aşitiyê, azadî diket nava dilê gelê botanê. Wek pêlên behrê ji kolanên Cizîrê de, mirov diherikîn ber bi qadan û dawiyê de dibû behra azdiyê. Her dih tiliyên desta ji bo nîşana aşitiyê bilind dibûn, çi peyva ji dev derdiket ji bo azadiyê dihat qîrîn. Bi qîrînên “Bê jî Serok Apo, Gerîlla Gele Gel li virê” bi va dirûşman gotin dibûm wek gûlleyên azadiyê.
Ne tu gotin ne jî tu hêzî ne dikarî xwe li pêşiya herikîna gel a ji bo azadî û aşitiyê bigirê û gel ber bi qadan de diherikîn.
Mirov çi qeder bi xwesta vê coşê nav bikê jî, têgehan têra mirov nedikir. Ne di kurahiya felsefêde, ne jî di nav ferhênga têgehan de, tu têgehî nedikarî coş û evîna vî gelî bînê ziman. Her çiqas min û pênûsa xwe li ber xwe dida jî min ne dikarî nav li vê roja aşitî û azdiyê bikim. Lê min û pênûsa xwe baş dizanî bû ku ev roj roja qasidên aşitî û azadiyê ye. Gel ji bo gerîllayên xweyî qasid hembêz bikin; bi qîrîna aşitî û azdiyê li kolan û rêyên Cizîrê bû wek behra azdiyê.
Bila Cîhan û dagirkerin bi salanê evî gelî tûne di hesibînin û mafê wî binpê dikin. Bila baş bibînin ku “gel û gerîlla” yekin. Û bi sih salin bi hevre laşekin û bi vê roja ku gel gerîllayê xwe hembêz dikê jî; baş xwiya dikê ku ev gel heta mirinê wê ji bo aşitî û azadiya xwe zarok, jin û kal wê li ser piya bê.
Bila hezên dagirker baş çavên xwe vekin û li vî gelî binêrin, heke ku ev gel û gerîlla ne yekbin, bi sedhezaran gel wê ji bo çi derketan kolanan û qadan ji sibê heya êvarî wê ji bo çi li ser piyê xwe li benda hembêz kirina gerîllayê xwe bima. Û ji bo ku gerîlla yê xwe bibînin, ji zarokan heta kalan ji kolanan di herikîn û li kadan dibûn behr.
Ev banga gel û qasidên aşitiyê, ji bo aşitî, azadî û wekheviya Tirkiyê ye heke rayedar û leşkeriya Tirkiyê evê gava ji hêla gerîlla ve hatî avêtin ne bînin, ji bo pirsgirêka gelê kurd bê çareserkirin û bi va komên aşitî yê re ne rûnin û bi ware mafê gelê kurd li bin zagona Tirkiyê de cî nekin, ev derfeta cara dawiyê ketî destê Tirkiye de. Heke vê derfetê jî baş ne nirxîne Tirkiye wê windahiyên mezin bibînê.
Em baş bînin bîra xwe li Tirkiyê kîjan partî dikarê evqas gelî ji bo mîtînga xwe kom bikê, kîjan hêz dikarê evqas mirovî ji mal derxê û zarok, jin kal, sed hezara ciwanî bi yek dengî daxê qadan. Baş bibînin ku tenê gel ji bo gerîllayê xwe derdikevê qadan û qad têrî wana nakê.
Ez vê nivîsa xwe di nava gelde di nivîsim, qîrîn û daxwazên aşitiyê dikevin ber pênûsa min. Ev coşa gel car caran min disekinînê û nikarim bi nivîsim. Lê ewqas ev coş hestên min gûr dikin pênûsa min û lênûska min tevlî vê kelecanê dibê û dinivîsê. Peyvên ku rondikê cavên min rijandî peyva ku zaroka digot: “kanîn heval em nabînin” bu.
Dema kervanê aşitiyê kete nava Cizîrê; qîrîn û rondikên çavan dayîka xwe ji çavên benda dîtina gerîllayê xwe melûl melûl berdidan xwar. Tu çavî ne dikarî xwe li ber vê coşê bigirê û rondikên azadiyê dirijandin. Ev cara duyemîn bû ku evqas gel bi yek armancê derketibûn kolan û rêyên Cizîrê. Cara ewil ji bo oxira nemir “Orhan DOĞAN” a niha jî, ji bo gerîllayên xwe hestên azdiyê rondikên çavan dirijandin. Her gava ku gerîllayê xwe nêzîkî xwe didîtin, hestên dila wek wek bûka ji mala bavê derdikevê dilek xemgîn û girî, dilek kelecana evîndariya azadiyê bû.
Êdî tu gotin ne ma ku ji kelecan û hestan pênûsa min bikarê bi nivîsê. Bi vê peşwaziyê gelê Botan gerîllayê xwe hembêz kirin û berbi Amedê ve rêkirin.
“Hûn bi xêr hatin hembêza dilê gelê xwe kevokên aşitiyê”
MÎRZA RONÎ
Rojek dîrokî li kolanên Cizîrê dihat nivîsandin. Hatina kervanê aşitiyê, azadî diket nava dilê gelê botanê. Wek pêlên behrê ji kolanên Cizîrê de, mirov diherikîn ber bi qadan û dawiyê de dibû behra azdiyê. Her dih tiliyên desta ji bo nîşana aşitiyê bilind dibûn, çi peyva ji dev derdiket ji bo azadiyê dihat qîrîn. Bi qîrînên “Bê jî Serok Apo, Gerîlla Gele Gel li virê” bi va dirûşman gotin dibûm wek gûlleyên azadiyê.
Ne tu gotin ne jî tu hêzî ne dikarî xwe li pêşiya herikîna gel a ji bo azadî û aşitiyê bigirê û gel ber bi qadan de diherikîn.
Mirov çi qeder bi xwesta vê coşê nav bikê jî, têgehan têra mirov nedikir. Ne di kurahiya felsefêde, ne jî di nav ferhênga têgehan de, tu têgehî nedikarî coş û evîna vî gelî bînê ziman. Her çiqas min û pênûsa xwe li ber xwe dida jî min ne dikarî nav li vê roja aşitî û azdiyê bikim. Lê min û pênûsa xwe baş dizanî bû ku ev roj roja qasidên aşitî û azadiyê ye. Gel ji bo gerîllayên xweyî qasid hembêz bikin; bi qîrîna aşitî û azdiyê li kolan û rêyên Cizîrê bû wek behra azdiyê.
Bila Cîhan û dagirkerin bi salanê evî gelî tûne di hesibînin û mafê wî binpê dikin. Bila baş bibînin ku “gel û gerîlla” yekin. Û bi sih salin bi hevre laşekin û bi vê roja ku gel gerîllayê xwe hembêz dikê jî; baş xwiya dikê ku ev gel heta mirinê wê ji bo aşitî û azadiya xwe zarok, jin û kal wê li ser piya bê.
Bila hezên dagirker baş çavên xwe vekin û li vî gelî binêrin, heke ku ev gel û gerîlla ne yekbin, bi sedhezaran gel wê ji bo çi derketan kolanan û qadan ji sibê heya êvarî wê ji bo çi li ser piyê xwe li benda hembêz kirina gerîllayê xwe bima. Û ji bo ku gerîlla yê xwe bibînin, ji zarokan heta kalan ji kolanan di herikîn û li kadan dibûn behr.
Ev banga gel û qasidên aşitiyê, ji bo aşitî, azadî û wekheviya Tirkiyê ye heke rayedar û leşkeriya Tirkiyê evê gava ji hêla gerîlla ve hatî avêtin ne bînin, ji bo pirsgirêka gelê kurd bê çareserkirin û bi va komên aşitî yê re ne rûnin û bi ware mafê gelê kurd li bin zagona Tirkiyê de cî nekin, ev derfeta cara dawiyê ketî destê Tirkiye de. Heke vê derfetê jî baş ne nirxîne Tirkiye wê windahiyên mezin bibînê.
Em baş bînin bîra xwe li Tirkiyê kîjan partî dikarê evqas gelî ji bo mîtînga xwe kom bikê, kîjan hêz dikarê evqas mirovî ji mal derxê û zarok, jin kal, sed hezara ciwanî bi yek dengî daxê qadan. Baş bibînin ku tenê gel ji bo gerîllayê xwe derdikevê qadan û qad têrî wana nakê.
Ez vê nivîsa xwe di nava gelde di nivîsim, qîrîn û daxwazên aşitiyê dikevin ber pênûsa min. Ev coşa gel car caran min disekinînê û nikarim bi nivîsim. Lê ewqas ev coş hestên min gûr dikin pênûsa min û lênûska min tevlî vê kelecanê dibê û dinivîsê. Peyvên ku rondikê cavên min rijandî peyva ku zaroka digot: “kanîn heval em nabînin” bu.
Dema kervanê aşitiyê kete nava Cizîrê; qîrîn û rondikên çavan dayîka xwe ji çavên benda dîtina gerîllayê xwe melûl melûl berdidan xwar. Tu çavî ne dikarî xwe li ber vê coşê bigirê û rondikên azadiyê dirijandin. Ev cara duyemîn bû ku evqas gel bi yek armancê derketibûn kolan û rêyên Cizîrê. Cara ewil ji bo oxira nemir “Orhan DOĞAN” a niha jî, ji bo gerîllayên xwe hestên azdiyê rondikên çavan dirijandin. Her gava ku gerîllayê xwe nêzîkî xwe didîtin, hestên dila wek wek bûka ji mala bavê derdikevê dilek xemgîn û girî, dilek kelecana evîndariya azadiyê bû.
Êdî tu gotin ne ma ku ji kelecan û hestan pênûsa min bikarê bi nivîsê. Bi vê peşwaziyê gelê Botan gerîllayê xwe hembêz kirin û berbi Amedê ve rêkirin.
“Hûn bi xêr hatin hembêza dilê gelê xwe kevokên aşitiyê”
JIN Û CIVAK
MÎRZA RONÎ
Ji avabûna civakêre jina hertim peşengî kiriye, dema mirovayî peşve çû ê peşengî dikir jin bûn. Mera hertim karê jiderve dikirin û nevçîrvaniyê re mijûl dibûn. Lê jin her roj nava malêde kar û barê çandinî zaroka ve mijûl dibûn. Ew xebatên wa roja jinê kirî, îro nîşaneya jineyî ku civak avakirinêye. Serê mêrande hertim kuştina ajalên çolê, ango nevçîrvanî hebû lê jinan ew kar ne di fikirîn, tene karê çandiniyê ve mijûl dibûn. Mirov dikarê bejê ku jina dengên xwezayê ji mera behtir sehdikirin û ew deng jinêre dibû ziman, ji ber ku jin xweza di parastin û parezvanî ji xwezayê re dikirin, ji wê çendê mirov dikarê bejê ku jin û xweza hertim nav hevde di jiyan, bi vê jiyandinêre jina zimanê mirovahiyê peş xist. Êdî ji dengan tîp bi tîp berbi axaftina mirovan hat. Ji derketina zimanan re ê peşengî kirî mirov dikarê rehet bejê jinin. Rewşa îro mirovahî têde di jiyan dikê jî, rola ku jin zimana re dikin, mer nikarin bikin ji ber ku jin zaroka hînî zimanê xwe dikê ev jî ji zarokan re dibê zimanê zikmakî. Rola jinanî ji ziman re pêk tînê mer tu carî nikarin pêk bînê. Li gor xwezaya jinê hej zarok zikê diya xwede, ango hej ne hatî ser ruyê dinê, ji zimanre tê afirandin û dema ji dayîk dibê bi girî dest bi jiyanê dikê. Ev xwezabûna jinê ji zarokre dibê afirandina jiyanê û dest bi mirovbûnê dikê. Heke ku ev afireneriya he li jinan re tune bûya gelo ma mirovên çawe ber bi civak bûnê ve biçobanan. Mirovên çawe hînî zimanê axaftinê bûya.
Îro dîsa ya ku xwezaya jinê dilewitînê mêre, yê ku azadiya jinê jê distînê mêre û ya ku ji zimanê dayîkê re asteng jî pergala merane. Di dema mirovahî peşve hat û kewm li cihanê bilav bûn êdî civak her roj hatin guhartin û karê jinê hedî hedî rengê xwe guhart. Bi derketina karên giranre ango pergala mekîneyan berbi kapîtalîzma mirovan hat êdî azadiya jinê ket destê mêrande, vê pergala meran jin xwezaya xwede hat sînorkirin û tenê ma li nav karê malan de. Li gor baweriyên olan jî jin hertin dawiya mafa hat dîtîn ev baweriyên ku peşber pengê jinê derketîn êdî bi giranî jin man bin pergala merande. Ev yek bûn sedem ku jin man bin siya mêrande. Her çiqas jin li bin zordariyê de mabin jî tu caran jina ji dev berxwedana xwe ne berdaye, her peşveçuna dîrokê de navê berxwedana jinê derketiyê pêş.
Roja Jinên Kedkarên Cîhanê (8 Adar 1857)
8 ê Adar’a sala 1857 tê li netewên yekbûyî Emrîqayê li bajarê Newyork ê nezî 40 hezar karkerên dirutinê (tekstil) ji ber ku mercên xebatên xwe baştir bikin li fabrîqa dirutinê de dest bi gireve kirin. Lê belê polîsan erîşî karkeran kirin û ew li fabrîqê de girtin derî li wa kulf (kilit) kirin. Piştî wê erîşê agir bi fabrîqê ket û karker ji ber bendên ku li deriyê fabrîqe de hatîn danîn nikarîn xwe ji êgir xilas bikin û nav egir de rihê xwe dan. Di encama wî agirîde giranî jin nezî 129 karkerî jiyana xwe ji destda. Dema merasimede nezî 100 hezar kes beşdarî veşartina meytên wa karkera bû.
Piştî ve bûyera karkeran, 26-27 ê Tebaxê sala 1910 han de, li Danîmarqa bajarê Kopenhag ê de konferansa jinên girêdayî 2. Enternasyonê, peşenga partiya sosyal Demaokrata Almanya Clara Zetkîn bi bîranîna jinên karker ê ku bûyera 1857 de jiyana xwe ji dest dayîn re 8 ê Adarê peşniyar kir ku bibê “roja jinên kedkarên Cîhanê” ev peşniyar ji hela beşdarvanên konferanse ve erê hat dîtin û teva dengê xwe dan vê peşnyarê.
BM (netewên yekbûyî) ji 16 dê Berfamber sala 1977 de pîrozkirina “8 adar ê rojan jinên cîhanê” qebul kir.
Li dewleta Tirkî ji “roja jinên kedkarên Cîhanê” sala 1921 an de dest
bi pîrozkirina 8 Adar ê kiriye. Lê salên 1975 an pêde pîrozkirin xwirttir bûye û derbasî kolanan bûye.
MÎRZA RONÎ
Ji avabûna civakêre jina hertim peşengî kiriye, dema mirovayî peşve çû ê peşengî dikir jin bûn. Mera hertim karê jiderve dikirin û nevçîrvaniyê re mijûl dibûn. Lê jin her roj nava malêde kar û barê çandinî zaroka ve mijûl dibûn. Ew xebatên wa roja jinê kirî, îro nîşaneya jineyî ku civak avakirinêye. Serê mêrande hertim kuştina ajalên çolê, ango nevçîrvanî hebû lê jinan ew kar ne di fikirîn, tene karê çandiniyê ve mijûl dibûn. Mirov dikarê bejê ku jina dengên xwezayê ji mera behtir sehdikirin û ew deng jinêre dibû ziman, ji ber ku jin xweza di parastin û parezvanî ji xwezayê re dikirin, ji wê çendê mirov dikarê bejê ku jin û xweza hertim nav hevde di jiyan, bi vê jiyandinêre jina zimanê mirovahiyê peş xist. Êdî ji dengan tîp bi tîp berbi axaftina mirovan hat. Ji derketina zimanan re ê peşengî kirî mirov dikarê rehet bejê jinin. Rewşa îro mirovahî têde di jiyan dikê jî, rola ku jin zimana re dikin, mer nikarin bikin ji ber ku jin zaroka hînî zimanê xwe dikê ev jî ji zarokan re dibê zimanê zikmakî. Rola jinanî ji ziman re pêk tînê mer tu carî nikarin pêk bînê. Li gor xwezaya jinê hej zarok zikê diya xwede, ango hej ne hatî ser ruyê dinê, ji zimanre tê afirandin û dema ji dayîk dibê bi girî dest bi jiyanê dikê. Ev xwezabûna jinê ji zarokre dibê afirandina jiyanê û dest bi mirovbûnê dikê. Heke ku ev afireneriya he li jinan re tune bûya gelo ma mirovên çawe ber bi civak bûnê ve biçobanan. Mirovên çawe hînî zimanê axaftinê bûya.
Îro dîsa ya ku xwezaya jinê dilewitînê mêre, yê ku azadiya jinê jê distînê mêre û ya ku ji zimanê dayîkê re asteng jî pergala merane. Di dema mirovahî peşve hat û kewm li cihanê bilav bûn êdî civak her roj hatin guhartin û karê jinê hedî hedî rengê xwe guhart. Bi derketina karên giranre ango pergala mekîneyan berbi kapîtalîzma mirovan hat êdî azadiya jinê ket destê mêrande, vê pergala meran jin xwezaya xwede hat sînorkirin û tenê ma li nav karê malan de. Li gor baweriyên olan jî jin hertin dawiya mafa hat dîtîn ev baweriyên ku peşber pengê jinê derketîn êdî bi giranî jin man bin pergala merande. Ev yek bûn sedem ku jin man bin siya mêrande. Her çiqas jin li bin zordariyê de mabin jî tu caran jina ji dev berxwedana xwe ne berdaye, her peşveçuna dîrokê de navê berxwedana jinê derketiyê pêş.
Roja Jinên Kedkarên Cîhanê (8 Adar 1857)
8 ê Adar’a sala 1857 tê li netewên yekbûyî Emrîqayê li bajarê Newyork ê nezî 40 hezar karkerên dirutinê (tekstil) ji ber ku mercên xebatên xwe baştir bikin li fabrîqa dirutinê de dest bi gireve kirin. Lê belê polîsan erîşî karkeran kirin û ew li fabrîqê de girtin derî li wa kulf (kilit) kirin. Piştî wê erîşê agir bi fabrîqê ket û karker ji ber bendên ku li deriyê fabrîqe de hatîn danîn nikarîn xwe ji êgir xilas bikin û nav egir de rihê xwe dan. Di encama wî agirîde giranî jin nezî 129 karkerî jiyana xwe ji destda. Dema merasimede nezî 100 hezar kes beşdarî veşartina meytên wa karkera bû.
Piştî ve bûyera karkeran, 26-27 ê Tebaxê sala 1910 han de, li Danîmarqa bajarê Kopenhag ê de konferansa jinên girêdayî 2. Enternasyonê, peşenga partiya sosyal Demaokrata Almanya Clara Zetkîn bi bîranîna jinên karker ê ku bûyera 1857 de jiyana xwe ji dest dayîn re 8 ê Adarê peşniyar kir ku bibê “roja jinên kedkarên Cîhanê” ev peşniyar ji hela beşdarvanên konferanse ve erê hat dîtin û teva dengê xwe dan vê peşnyarê.
BM (netewên yekbûyî) ji 16 dê Berfamber sala 1977 de pîrozkirina “8 adar ê rojan jinên cîhanê” qebul kir.
Li dewleta Tirkî ji “roja jinên kedkarên Cîhanê” sala 1921 an de dest
bi pîrozkirina 8 Adar ê kiriye. Lê salên 1975 an pêde pîrozkirin xwirttir bûye û derbasî kolanan bûye.
CİVAKA XWENDA Û PÊŞKETÎ
Mîrza RONÎ
Di destpêka nivîsa xwe de ez di xwazim pirsekî ji hevalên xwîner bikim: Gelo civaka gelê kurd bi piranî xwendaye an na? Belê piştî vê pirsê ez xwe hêdî, hêdî berdim naveroka nivîsa xwe. Îro civakên di warê demokrasiyê û pêşketinê de pêşketîn, bingeha wa li ser meclîsan hatine avakirin. Civaknasan lekolînên li ser civakên pêşketî kirîn, dîtine ku meclîsên civakê heta xwe mava mala de jî ava kirine, ango gelek malbat hene di nava malbata xwe de jî meclîs ava kirine. Dema biryarek derbara malbata xwe de bidin meclîsa malbatê kom dikim û bi endamên malbate re parve dikin û bi yek dengî biryara malbata xwe erê dikin. Ji nav endamên malbatê yek dibê serokê meclîsê û ên dî dibin endamên meclîsa malbatê. Zarok, keçik, bav û dê tev di nava meclîsa malbatê de xwedî gotinin, evna jî dibê sedem ku zarokên malbatê xwe di nava malbatê de bînin ziman û pêdiviyên civakê nas bikin. Dîsa heman malbatên vî rengî girîngiya xwendinê ji zarokên xwe re tînin ziman û rojê seêtên xwendinê diyar dikin û malbat bi tevde pirtûkan di xwînin. Ango ku em bi bêjin civaka xweda bingeha wê ji nav malbatan derdikevê û dawiyê de civakek xwenda û pêşketî saz dibê.
Heke ku em îro rewşa gelê kurd a di warê xwendinê de bînin ber çavên xwe, mirov hêsanî dibînê ku, ji xeynî nifşên nû ê diçin xwedinê, wek dî civaka me di warê xwendinê de ne pêşketiye.
îro gelek malbatên me kurdan hene zarokên wa jî naçin xwedinê û haya wa qet ji xwendinê tûneye. Heke ez rewşa herema Botan îro bînin ber çava, gelek navçeyên heremê de pirtûkxanek jî tûnene. Li kêm navçeyan pirtûkxaneyên fermî hene lê mixabin ew na jî tû kes naçê derî lê navekin. Ji xeynî pirtûkên perwerda dibistanê tû pirtûkên dî nayên firotin. Ji sedî bîst kes an rojnamên rojane di xwînin an na, kêm kes jî li ser întenetê an dixwînin an na. Bi giştî em dikarin bi bêjin civaka di herema Botan de kêm zêde ji sedî sih xwedaye.
Lê hekê îro civaka me di warê xwendinê de ne pêşketî bê sedema vê jî diyare. Ev na jî raste ras bi polîtiqayên dewletê ve girêdayiye. Dîsa sedemek dî heye ew najî civaka me di sedî sed bawermedê ola îslamê ye. Bandora şêx û melaya jî gelek civaka me di warê xwendinê de paşde hiştiye. Di vê mijarê de çîrokek a ku ez rasta wê hatîm hat bîra min, ez ji were parve bikim. Kesekî ji min re got: Em mirîde filan şêxî bûn, dema şex ji mere qala xwendinê dikir digot: qet zarokê xwe ne rêkin mektê bê, wê têde xirabibin. Bi vê şîreta şêx me qet zarokên xwe ne rêdikirin dibistana. Sal û dem sere derbas bûn, rojekî me dît ku kurên wî şexî her yek ji wa wê bûyin parezer, mamoste, bijîjk û hwd. Got: me hingî zanî ku şex çima ne dihiş em zarokên xwe ne rêkin dibistana û xwendinê. Heke me wî demî zarokên xwe bidana xwendin me wê zû rûyê şêx ê rastî bi dîtana û me ji wî bawer nedikir. Kûrk û ebayê wî jî wî demî pênç pere nedikir nava mede.
Lê dîsa her çiqas di nava civaka mede rastiyên bi vî rengî hebin jî, astengiya herî mezin bi polîtîqayên serdestên civaka me, her tim çavek cûda li me nêriye. A niha jî li gelek heremên kurd lê dijîn de, dibistan kêmin û mamosteyên perwerdê kêmin. Li Tirkiye heremên wek Marmara û Akdenîzê pere ji bo xwendinê, ji heremên me behtir tê xerç kirin. Li heremên me de di polen dibistana de çil xwendekar hebin, li heremên dî bîst xwendekar hene. Ango cudehiyek berbi çav navbera heremên me û ên dî de heye.
Di vir de tofana ev serê çend salane li ser serê gelê kurd de hatî ji hêla her mirovê xwedî mijdan ve tê zanîn. Lê îro ewşa li Tirkiyê û a Cîhanê hatiye gûhartin û her netew pêdiviya wî bi meclîsên nava herema wî de heye. Ji wê çendê demek beri demekî divê netewa kurd jî ji civaka xwe re gavên demokratik bidê qebûlkirin. Gava herî girîng jî ewe ku pergala xwedinê em di nava civakê de bidin avakirin. Ev pergal di bin banê mafê demokratîk de di karê bê avakirin. Ango îro sed şaredariyên me hene, heremên kurd lê dijîn de giranî şaredariyên civaka kurde, şaredarî dikarê rola xwe bi lehizê û evê pergalê xwendinê bidê avakirin; ev pergala rexistinî jî di nava taxande dikarin ‘‘malên xwendinê’’ ava bikin. Çi taxa heyî malek a xwendinê be avakirin. Û di van malên xwendine de perwerde bête dayîn. Ev yîn. Dîsa di bin banê şaredariya bi xwede polên xwendinê dikarin werin avakirin. Û divê pirtûkxane di şaredariya de hebin. Dîsa wek kampanyaya xwedinê di nava gelde bên dest pê bikin.
Ji rêxistina xwendinê re rola gîring dîsa dikevê ser milê partî û saziyên gelê kurd. Reveberî û endamên sazî û partiyên me, divê xwenda bin û heke ne xwenda bin jî divê perwer de bibînin. Siyaset têr xwendine di xwazê, heke kesek di warê polîtîqa û siyasetê de ne xwenda bê, wî demê ewê nikaribê politîqa ye jî bike. Di vir de divê di bin banê saziyên mede jî perwerde bên dayîn. Ev perwerde divê ne demek kin bê, bi pergalî hertim hebe. Heke mirov bala xwe bide tevgera azadiya gelê kurd mirov wê bibînê ku ew hêza xwe ji perwerde û xwendinê digirin, her tim nava nûjeniya pêşketinê dene. ew hêza wayî xwendinê divê ji bo partî û saziyên me re mînak bête girtin.
Çawe xwarin ji bo laşê mirova vîtamîne, xwendin jî ji bo mejiyê mirova vîtamîne.
na perwerda ziman dibe, a tendûstriyê dibe, hînbûna xwendin û nivîsandinê dibe. Ango ku dema ev malên xwendinê hatin ava kirin li gor pêdiviya gel perwerde wê bê da
Mîrza RONÎ
Di destpêka nivîsa xwe de ez di xwazim pirsekî ji hevalên xwîner bikim: Gelo civaka gelê kurd bi piranî xwendaye an na? Belê piştî vê pirsê ez xwe hêdî, hêdî berdim naveroka nivîsa xwe. Îro civakên di warê demokrasiyê û pêşketinê de pêşketîn, bingeha wa li ser meclîsan hatine avakirin. Civaknasan lekolînên li ser civakên pêşketî kirîn, dîtine ku meclîsên civakê heta xwe mava mala de jî ava kirine, ango gelek malbat hene di nava malbata xwe de jî meclîs ava kirine. Dema biryarek derbara malbata xwe de bidin meclîsa malbatê kom dikim û bi endamên malbate re parve dikin û bi yek dengî biryara malbata xwe erê dikin. Ji nav endamên malbatê yek dibê serokê meclîsê û ên dî dibin endamên meclîsa malbatê. Zarok, keçik, bav û dê tev di nava meclîsa malbatê de xwedî gotinin, evna jî dibê sedem ku zarokên malbatê xwe di nava malbatê de bînin ziman û pêdiviyên civakê nas bikin. Dîsa heman malbatên vî rengî girîngiya xwendinê ji zarokên xwe re tînin ziman û rojê seêtên xwendinê diyar dikin û malbat bi tevde pirtûkan di xwînin. Ango ku em bi bêjin civaka xweda bingeha wê ji nav malbatan derdikevê û dawiyê de civakek xwenda û pêşketî saz dibê.
Heke ku em îro rewşa gelê kurd a di warê xwendinê de bînin ber çavên xwe, mirov hêsanî dibînê ku, ji xeynî nifşên nû ê diçin xwedinê, wek dî civaka me di warê xwendinê de ne pêşketiye.
îro gelek malbatên me kurdan hene zarokên wa jî naçin xwedinê û haya wa qet ji xwendinê tûneye. Heke ez rewşa herema Botan îro bînin ber çava, gelek navçeyên heremê de pirtûkxanek jî tûnene. Li kêm navçeyan pirtûkxaneyên fermî hene lê mixabin ew na jî tû kes naçê derî lê navekin. Ji xeynî pirtûkên perwerda dibistanê tû pirtûkên dî nayên firotin. Ji sedî bîst kes an rojnamên rojane di xwînin an na, kêm kes jî li ser întenetê an dixwînin an na. Bi giştî em dikarin bi bêjin civaka di herema Botan de kêm zêde ji sedî sih xwedaye.
Lê hekê îro civaka me di warê xwendinê de ne pêşketî bê sedema vê jî diyare. Ev na jî raste ras bi polîtiqayên dewletê ve girêdayiye. Dîsa sedemek dî heye ew najî civaka me di sedî sed bawermedê ola îslamê ye. Bandora şêx û melaya jî gelek civaka me di warê xwendinê de paşde hiştiye. Di vê mijarê de çîrokek a ku ez rasta wê hatîm hat bîra min, ez ji were parve bikim. Kesekî ji min re got: Em mirîde filan şêxî bûn, dema şex ji mere qala xwendinê dikir digot: qet zarokê xwe ne rêkin mektê bê, wê têde xirabibin. Bi vê şîreta şêx me qet zarokên xwe ne rêdikirin dibistana. Sal û dem sere derbas bûn, rojekî me dît ku kurên wî şexî her yek ji wa wê bûyin parezer, mamoste, bijîjk û hwd. Got: me hingî zanî ku şex çima ne dihiş em zarokên xwe ne rêkin dibistana û xwendinê. Heke me wî demî zarokên xwe bidana xwendin me wê zû rûyê şêx ê rastî bi dîtana û me ji wî bawer nedikir. Kûrk û ebayê wî jî wî demî pênç pere nedikir nava mede.
Lê dîsa her çiqas di nava civaka mede rastiyên bi vî rengî hebin jî, astengiya herî mezin bi polîtîqayên serdestên civaka me, her tim çavek cûda li me nêriye. A niha jî li gelek heremên kurd lê dijîn de, dibistan kêmin û mamosteyên perwerdê kêmin. Li Tirkiye heremên wek Marmara û Akdenîzê pere ji bo xwendinê, ji heremên me behtir tê xerç kirin. Li heremên me de di polen dibistana de çil xwendekar hebin, li heremên dî bîst xwendekar hene. Ango cudehiyek berbi çav navbera heremên me û ên dî de heye.
Di vir de tofana ev serê çend salane li ser serê gelê kurd de hatî ji hêla her mirovê xwedî mijdan ve tê zanîn. Lê îro ewşa li Tirkiyê û a Cîhanê hatiye gûhartin û her netew pêdiviya wî bi meclîsên nava herema wî de heye. Ji wê çendê demek beri demekî divê netewa kurd jî ji civaka xwe re gavên demokratik bidê qebûlkirin. Gava herî girîng jî ewe ku pergala xwedinê em di nava civakê de bidin avakirin. Ev pergal di bin banê mafê demokratîk de di karê bê avakirin. Ango îro sed şaredariyên me hene, heremên kurd lê dijîn de giranî şaredariyên civaka kurde, şaredarî dikarê rola xwe bi lehizê û evê pergalê xwendinê bidê avakirin; ev pergala rexistinî jî di nava taxande dikarin ‘‘malên xwendinê’’ ava bikin. Çi taxa heyî malek a xwendinê be avakirin. Û di van malên xwendine de perwerde bête dayîn. Ev yîn. Dîsa di bin banê şaredariya bi xwede polên xwendinê dikarin werin avakirin. Û divê pirtûkxane di şaredariya de hebin. Dîsa wek kampanyaya xwedinê di nava gelde bên dest pê bikin.
Ji rêxistina xwendinê re rola gîring dîsa dikevê ser milê partî û saziyên gelê kurd. Reveberî û endamên sazî û partiyên me, divê xwenda bin û heke ne xwenda bin jî divê perwer de bibînin. Siyaset têr xwendine di xwazê, heke kesek di warê polîtîqa û siyasetê de ne xwenda bê, wî demê ewê nikaribê politîqa ye jî bike. Di vir de divê di bin banê saziyên mede jî perwerde bên dayîn. Ev perwerde divê ne demek kin bê, bi pergalî hertim hebe. Heke mirov bala xwe bide tevgera azadiya gelê kurd mirov wê bibînê ku ew hêza xwe ji perwerde û xwendinê digirin, her tim nava nûjeniya pêşketinê dene. ew hêza wayî xwendinê divê ji bo partî û saziyên me re mînak bête girtin.
Çawe xwarin ji bo laşê mirova vîtamîne, xwendin jî ji bo mejiyê mirova vîtamîne.
na perwerda ziman dibe, a tendûstriyê dibe, hînbûna xwendin û nivîsandinê dibe. Ango ku dema ev malên xwendinê hatin ava kirin li gor pêdiviya gel perwerde wê bê da
QETILKIRINA ZIMAN
Mîrza RONÎ
Di bin sîwana êdî bes e de, divê kurd hemû bi hev re bibêjin êdî ji qetilkirin, qedexekirin û binpêkirina mafê zimanê kurdî re bes e. Gelê kurd xwedî çand û zimanekî dewlemend e. Bi hezar salan e zimanê kurdî ji nav axa Mezrabotan derketî û bi hezar salan e jî, ji pêşeroja gelê kurd re bûye ronahiya pêşeroj û dîrokê. Çand û zimanê kurdî ji gelek qewman re melavanî kiriye. Lê mixabin bi guhartina dem û dewranan re zimanê kurdî îro bûye bindest. Ew zimanê ku pêşkêşî ji mirovahî û zimanan re dikir îro ketiye bin destê zimanên serdestan. Lê zimanê kurdî ewqas dewlemend e çiqas were qetilkirin û qedexekirin jî wek kaniya bihara her tim dide der û Mezrabotan dîsa av dide. Heya ku çiyayên Cûdî û Gabar li ser me bin kaniya zimanê kurdî tu cara naçike û ne mafê tu kesî ye ku bikare zimanê kurdî biçikîne.
DIVÊ JI BO ZIMAN TÊBIKOŞIN
Lê heke gelê kurd bivê ku ew kaniya zimanê kurdî her tim paqij û zelal be, divê her kurdek li bara xwe de ji vî zimanî re bibin têkoşer. Ev çend sal e dagirkerî ji Mezrabotan xilas nebûye. Zimanê kurdî ji cihê wî dan barkirin, navê gund û bajarên wî hatin guhartin û navê zarokên wî jî qedexe kir. Dayik girêdidan digotin: “Neaxive.” Çand û stranên zimanê şîrîn qedexe dikirin û binpê dikirin. Çend ewrên reş û tofan derbas kirin zimanê min zimanê kurdî, lê nikarîn te qetil bikin zimanê kurdî. Ji ber ku qetilkirina te qetilkirina gelekî ye.
Ziman her çiqas wateya wî ya xuya dike axaftin be jî, wateya ziman a herî xweş nasname ye. Çawa ku kesek bi zimanê xwe, xwe li mirov bide naskirin bi vê naskirinê re zimanê xwe, çanda xwe û nasnameya xwe ji mirov re dibêje. Wisa dema kurdek xwe li kesek biyanî bide naskirin divê xwe bi ziman û çanda xwe, ango nasnama xwe dide naskirin, wê demê jî ziman dibe nasname. Heke ku gelê kurd pêşerojek ronî bive, pêwîst e ku çi qedexeyên pêşiya zimanê kurdî hebin bên rakirin. An nexwe zimanê kurdî pêş nakeve û dê bi qetilkirinê re rû bi rû bimîne.
ZIMANEKÎ MIRÎ
Li gorî zimanzanan rewşa zimanê kurdî ku îro tê de ye li ber windabûnê ye. Lê di nav xeterê de ye. Di pirtûka David CRYSTAL de, a bi navê Qetla Zimanan de wisa ji zimanan re dibêje: “Heke zimanekî kes nemabe pê biaxive, wê demê ew ziman dimire an jî miriye. Heke ji hêla çend kesan ve were axaftin, li ber mirinê ye.” Di heman pirtûkê de dide xuyakirin ku kêm zêde îro li cîhanê bi 6 hezar zimanî tê axaftin, ji van zimanan kêm zêde 600 ziman ne di xeterê de ne lê yên din, heke tu çalakî ji van re pêk neyne tev winda dibin. Dibêje 60-70 ziman hene ji hêla çend kesan ve pê tê axaftin û dema ew jî bimirin êdî ew ziman namîne. Dibe ku heke mirov bizane ka ma ew ziman di çi rewşê de ye divê mirov, di nav gel de binêre ma ka zarok çiqas zimanê xwe diaxivin. An jî çiqas ziman di nav mal de tê axaftin, ciwan lê xwedî derdikevin an na? tê nivîsandin û xwendin an na? Heke ev pirs erênî bin wê demê ew ziman ne li ber windabûnê ye. Lê dibe heke ziman tenê ji hêla kesên temenê wan li ser 50 re biaxivin û ji hêla zarok, ciwan û dayik neaxivin wê demê ew ziman ber bi windabûnê ve diçe.
Mirov îro li rewşa zimanê kurdî binêre, mirov dikare wisan bêje. Zimanê kurdî bi tenê li herêma Botan û Serhedê di nav mala de, ji hêla zarokan, ciwan, kal û nav bazaran de baş tê axaftin. Lê li van bajarên ku kurd lê dijîn, kurdî lê kêm tê axaftin tenê kesê ku zimanên dîtir nizanibin bi kurdî diaxivin lê mixabin zarok, ciwan an jî di nav malê û bazaran de bi kurdî kêm tê axaftin.
DIVÊ BIBE ZIMANÊ FERMÎ
Heke ku mirov bi pisporî û baldarî zimanê kurdî binêre, mirov dê bibîne ka çiqas pewîstî jê re heye. A herî berbiçav jî ew e ku zimanê kurdî hêj ne zimanê fermî ye, ango hêj zimanê kurdî tê qedexekirin. Heke ku zimanek qedexe be mirov nikare bêje ku ew ziman dê di pêşerojê de bimîne. Wek êdî a ji pêşeroja ziman re a herî girîng nivîsandin û xwendina wî zimanî ye. E ma îro ji hêla çend kurdan ve zimanê kurdî tê nivîsandin û xwendin. Ku kêm zêde em bêjin îro 20 milyon biaxivin jî lê ne 20 milyon, kêm zêde 10 milyon jî nizanin binivîsin û bixwînin, ê wê demê mirov dikare rewşa zimanê kurdî xetere nîşan bide. Ji ber ku a ji pêşeroja ziman re herî pêwîst nivîsandin û xwendine. Ku tu kes nemîne bi wî zimanî biaxive jî, lê dema hat nivîsandin wê demê dê bê mirov ew ziman êdî winda nabe. Heke ku mirov mînak bide jî, ma ev çend sal in ku Melayê Cizîrî û Ahmedê Xanê çûyîn ser dilovaniya xwe lê îro çanda zimanê kurdî bi dîwana wan de ronî dibe. An jî bi hezaran stran û çîrokên gelê kurd em anîne îro. Ji bo wê sedemê pewîst e bi lezgînî gelê kurd ji zimanê xwe re bibe têkoşer da ku zimanê xwe ji bin xetereyê derîne û zimanê xwe bixe bin banê dibistanan de û ji zarokan heya mezinan zimanê kurdî were nivîsandin û xwendin. Bi van pêwîstiyan zimanê kurdî li nav cîhanê dê bibe zimanê herî dewlemend. Li gorî îstatîstîkên ku kovara Le Français Dans Le Monde Fransî weşandî, li nav zimanên cîhanê zimanê kurdî bûbû yê 31’an. Heke piştî ewqas qedexeyan mirov bihesibîne, ku bibe zimanê dibistanan û bê nivîsandin û xwendin wê demê dê bibe beramberî zimanê îngilîzî.
Xwedî li ziman derkevin
Ev rewş di nav gelê kurd de ye û pergal jî bi zimanê xwe yê siyasî, çandî û aborî serdestiyê li zimanê kurdî dike. E wê demê mirov dikare bêje ku zimanê kurdî li ber xeterê ye.
- Di serî de divê gelê kurd di hişmendiya zimanê xwe de be û ji zimanê xwe re bibe têkoşer. Divê çi qedexeyên li ser zimanê kurdî hebin werin rakirin û bi fermiyetê were naskirin û tu astengî li ser zimanê kurdî nemînin.
- Bo ku astengî ji pêşiya zimanê kurdî rabin pêwîst e gelê kurd xwe bixe pêşiya astengiyan û bisekine, çalakiyên daxwaza zimanê xwe bike da ku ji dibistanan heya zanîngehan beşên zimanê kurdî werin vekirin.
- Pêwîst e komara tirk ji bo pêşvebirina zimanê kurdî, bikeve nava hewldanan û ji zimanê kurdî re fînansmanê derîne. Çawa di dibistana fermî de perwerda tirkî ji hêla mamosteyên fermî ve tê dayîn divê heman bingeh ji zimanê kurdî re jî were çêkirin. Zimanê kurdî li herêmên ku kurd lê dijîn divê bibe zimanê fermî.
- Ji hêla zimanzanan ve divê lêkolîn li ser zimanê kurdî bête kirin da ku ziman bikemile.
- Ji hêla çapemeniyê ve girîngiya zimanê kurdî bête xuyakirin. Televîzyon, rojname, kovar û bernamên zimanê kurdî werin weşandin û di televîzyonê de perwerda zimanê kurdî bê kirin.
Li gorî van xalên sereke ku me pêwîst dîtin, ji zimanê kurdîre werin pêkanîn wê demê pêşeroja zimanê kurdî dê zelal bibe. Lê heke wisan pêşî li qedexeyên li ser zimanê kurdî neyê girtin zimanê kurdî dê di xeterê de be. Ji bo ku ev pêwîstiyên zimanê kurdî bêne cih divê, di demeke nêz de gelê kurd xwe ji zimanê xwe re bike têkoşer. Heke em nekevin van hewldanan piştî çend salên dî êdî kalên me jî namînin wê demê xizîna peyvên me dê kêm bibin û zarok, ciwan guh nadin zimanê xwe, xwendin û nivîsandin dê kêm bibe û zimanê me dê ber bi windabûnê ve biçe. Lê hêj ew derfeta me heye ku em li zimanê xwe xwedî derkevin û nehêlin ku zimanê me bikeve xetera windabûnê.
Gotineke zanyarê zimanê kurdî nemir Celadet Alî Berdirxan wiha ye: “Xilaskirina gelekî bi du çekan pêk tê. Yek ziman û yek jî ol. Lê heke ola bindest û serdest yek be wê demê yek çek dimîne di destê bindest de, ew jî ziman e.”
Mîrza RONÎ
Di bin sîwana êdî bes e de, divê kurd hemû bi hev re bibêjin êdî ji qetilkirin, qedexekirin û binpêkirina mafê zimanê kurdî re bes e. Gelê kurd xwedî çand û zimanekî dewlemend e. Bi hezar salan e zimanê kurdî ji nav axa Mezrabotan derketî û bi hezar salan e jî, ji pêşeroja gelê kurd re bûye ronahiya pêşeroj û dîrokê. Çand û zimanê kurdî ji gelek qewman re melavanî kiriye. Lê mixabin bi guhartina dem û dewranan re zimanê kurdî îro bûye bindest. Ew zimanê ku pêşkêşî ji mirovahî û zimanan re dikir îro ketiye bin destê zimanên serdestan. Lê zimanê kurdî ewqas dewlemend e çiqas were qetilkirin û qedexekirin jî wek kaniya bihara her tim dide der û Mezrabotan dîsa av dide. Heya ku çiyayên Cûdî û Gabar li ser me bin kaniya zimanê kurdî tu cara naçike û ne mafê tu kesî ye ku bikare zimanê kurdî biçikîne.
DIVÊ JI BO ZIMAN TÊBIKOŞIN
Lê heke gelê kurd bivê ku ew kaniya zimanê kurdî her tim paqij û zelal be, divê her kurdek li bara xwe de ji vî zimanî re bibin têkoşer. Ev çend sal e dagirkerî ji Mezrabotan xilas nebûye. Zimanê kurdî ji cihê wî dan barkirin, navê gund û bajarên wî hatin guhartin û navê zarokên wî jî qedexe kir. Dayik girêdidan digotin: “Neaxive.” Çand û stranên zimanê şîrîn qedexe dikirin û binpê dikirin. Çend ewrên reş û tofan derbas kirin zimanê min zimanê kurdî, lê nikarîn te qetil bikin zimanê kurdî. Ji ber ku qetilkirina te qetilkirina gelekî ye.
Ziman her çiqas wateya wî ya xuya dike axaftin be jî, wateya ziman a herî xweş nasname ye. Çawa ku kesek bi zimanê xwe, xwe li mirov bide naskirin bi vê naskirinê re zimanê xwe, çanda xwe û nasnameya xwe ji mirov re dibêje. Wisa dema kurdek xwe li kesek biyanî bide naskirin divê xwe bi ziman û çanda xwe, ango nasnama xwe dide naskirin, wê demê jî ziman dibe nasname. Heke ku gelê kurd pêşerojek ronî bive, pêwîst e ku çi qedexeyên pêşiya zimanê kurdî hebin bên rakirin. An nexwe zimanê kurdî pêş nakeve û dê bi qetilkirinê re rû bi rû bimîne.
ZIMANEKÎ MIRÎ
Li gorî zimanzanan rewşa zimanê kurdî ku îro tê de ye li ber windabûnê ye. Lê di nav xeterê de ye. Di pirtûka David CRYSTAL de, a bi navê Qetla Zimanan de wisa ji zimanan re dibêje: “Heke zimanekî kes nemabe pê biaxive, wê demê ew ziman dimire an jî miriye. Heke ji hêla çend kesan ve were axaftin, li ber mirinê ye.” Di heman pirtûkê de dide xuyakirin ku kêm zêde îro li cîhanê bi 6 hezar zimanî tê axaftin, ji van zimanan kêm zêde 600 ziman ne di xeterê de ne lê yên din, heke tu çalakî ji van re pêk neyne tev winda dibin. Dibêje 60-70 ziman hene ji hêla çend kesan ve pê tê axaftin û dema ew jî bimirin êdî ew ziman namîne. Dibe ku heke mirov bizane ka ma ew ziman di çi rewşê de ye divê mirov, di nav gel de binêre ma ka zarok çiqas zimanê xwe diaxivin. An jî çiqas ziman di nav mal de tê axaftin, ciwan lê xwedî derdikevin an na? tê nivîsandin û xwendin an na? Heke ev pirs erênî bin wê demê ew ziman ne li ber windabûnê ye. Lê dibe heke ziman tenê ji hêla kesên temenê wan li ser 50 re biaxivin û ji hêla zarok, ciwan û dayik neaxivin wê demê ew ziman ber bi windabûnê ve diçe.
Mirov îro li rewşa zimanê kurdî binêre, mirov dikare wisan bêje. Zimanê kurdî bi tenê li herêma Botan û Serhedê di nav mala de, ji hêla zarokan, ciwan, kal û nav bazaran de baş tê axaftin. Lê li van bajarên ku kurd lê dijîn, kurdî lê kêm tê axaftin tenê kesê ku zimanên dîtir nizanibin bi kurdî diaxivin lê mixabin zarok, ciwan an jî di nav malê û bazaran de bi kurdî kêm tê axaftin.
DIVÊ BIBE ZIMANÊ FERMÎ
Heke ku mirov bi pisporî û baldarî zimanê kurdî binêre, mirov dê bibîne ka çiqas pewîstî jê re heye. A herî berbiçav jî ew e ku zimanê kurdî hêj ne zimanê fermî ye, ango hêj zimanê kurdî tê qedexekirin. Heke ku zimanek qedexe be mirov nikare bêje ku ew ziman dê di pêşerojê de bimîne. Wek êdî a ji pêşeroja ziman re a herî girîng nivîsandin û xwendina wî zimanî ye. E ma îro ji hêla çend kurdan ve zimanê kurdî tê nivîsandin û xwendin. Ku kêm zêde em bêjin îro 20 milyon biaxivin jî lê ne 20 milyon, kêm zêde 10 milyon jî nizanin binivîsin û bixwînin, ê wê demê mirov dikare rewşa zimanê kurdî xetere nîşan bide. Ji ber ku a ji pêşeroja ziman re herî pêwîst nivîsandin û xwendine. Ku tu kes nemîne bi wî zimanî biaxive jî, lê dema hat nivîsandin wê demê dê bê mirov ew ziman êdî winda nabe. Heke ku mirov mînak bide jî, ma ev çend sal in ku Melayê Cizîrî û Ahmedê Xanê çûyîn ser dilovaniya xwe lê îro çanda zimanê kurdî bi dîwana wan de ronî dibe. An jî bi hezaran stran û çîrokên gelê kurd em anîne îro. Ji bo wê sedemê pewîst e bi lezgînî gelê kurd ji zimanê xwe re bibe têkoşer da ku zimanê xwe ji bin xetereyê derîne û zimanê xwe bixe bin banê dibistanan de û ji zarokan heya mezinan zimanê kurdî were nivîsandin û xwendin. Bi van pêwîstiyan zimanê kurdî li nav cîhanê dê bibe zimanê herî dewlemend. Li gorî îstatîstîkên ku kovara Le Français Dans Le Monde Fransî weşandî, li nav zimanên cîhanê zimanê kurdî bûbû yê 31’an. Heke piştî ewqas qedexeyan mirov bihesibîne, ku bibe zimanê dibistanan û bê nivîsandin û xwendin wê demê dê bibe beramberî zimanê îngilîzî.
Xwedî li ziman derkevin
Ev rewş di nav gelê kurd de ye û pergal jî bi zimanê xwe yê siyasî, çandî û aborî serdestiyê li zimanê kurdî dike. E wê demê mirov dikare bêje ku zimanê kurdî li ber xeterê ye.
- Di serî de divê gelê kurd di hişmendiya zimanê xwe de be û ji zimanê xwe re bibe têkoşer. Divê çi qedexeyên li ser zimanê kurdî hebin werin rakirin û bi fermiyetê were naskirin û tu astengî li ser zimanê kurdî nemînin.
- Bo ku astengî ji pêşiya zimanê kurdî rabin pêwîst e gelê kurd xwe bixe pêşiya astengiyan û bisekine, çalakiyên daxwaza zimanê xwe bike da ku ji dibistanan heya zanîngehan beşên zimanê kurdî werin vekirin.
- Pêwîst e komara tirk ji bo pêşvebirina zimanê kurdî, bikeve nava hewldanan û ji zimanê kurdî re fînansmanê derîne. Çawa di dibistana fermî de perwerda tirkî ji hêla mamosteyên fermî ve tê dayîn divê heman bingeh ji zimanê kurdî re jî were çêkirin. Zimanê kurdî li herêmên ku kurd lê dijîn divê bibe zimanê fermî.
- Ji hêla zimanzanan ve divê lêkolîn li ser zimanê kurdî bête kirin da ku ziman bikemile.
- Ji hêla çapemeniyê ve girîngiya zimanê kurdî bête xuyakirin. Televîzyon, rojname, kovar û bernamên zimanê kurdî werin weşandin û di televîzyonê de perwerda zimanê kurdî bê kirin.
Li gorî van xalên sereke ku me pêwîst dîtin, ji zimanê kurdîre werin pêkanîn wê demê pêşeroja zimanê kurdî dê zelal bibe. Lê heke wisan pêşî li qedexeyên li ser zimanê kurdî neyê girtin zimanê kurdî dê di xeterê de be. Ji bo ku ev pêwîstiyên zimanê kurdî bêne cih divê, di demeke nêz de gelê kurd xwe ji zimanê xwe re bike têkoşer. Heke em nekevin van hewldanan piştî çend salên dî êdî kalên me jî namînin wê demê xizîna peyvên me dê kêm bibin û zarok, ciwan guh nadin zimanê xwe, xwendin û nivîsandin dê kêm bibe û zimanê me dê ber bi windabûnê ve biçe. Lê hêj ew derfeta me heye ku em li zimanê xwe xwedî derkevin û nehêlin ku zimanê me bikeve xetera windabûnê.
Gotineke zanyarê zimanê kurdî nemir Celadet Alî Berdirxan wiha ye: “Xilaskirina gelekî bi du çekan pêk tê. Yek ziman û yek jî ol. Lê heke ola bindest û serdest yek be wê demê yek çek dimîne di destê bindest de, ew jî ziman e.”
TEKOŞÎNA ZIMANÊ LÎTVANÎ
Mîrza RONÎ
Di nava gelek netewande, ji bo ku mafê xweyî xwezayî û bindestiya xwe rizgar bikin gelek tevger hatine rêxistinkirin. Wek mînaka netewa kurd, gelek netewên din jî, ji bo xwe ji pergala pişaftina serdestan xwe, xilas bikin bi awayek rêxistinî tevger ji xwere afirandine. Di nava van tevgerade, tevgerek balkêş heye ev tevger di navbera salên 1864’an heta sala 1904’an de, tevgera Lîtvanyayê ye. Bi navê tevgera ‘qeçaxçitiya pirtûkan’ vê tevgerê ji bo ku xwe ji pişaftina ku Rûsan (ûris) li ser wa ferz kirî, bidin şikandin tekoşîna xwe meşandine. Çîroka vê tevgerê wihaye.
Lîtvanya yê de, heta sala 1864’an alfaba latînî ji bo zimanê lîtvanî kar tanîn. Lê piştî demekê li ser vê alfaba latînî di navbera Rûsan(Ûris) û lîtvaniya de niqaş derdikevin. Di encama nîqaşande, Valiyê demê Muravev Panîslavci û zimanzan Alexander Hîlferdîng tezê ku piştgirî dayînê gotin ku; alfaba Kirîlî ji alfaba Latînî çêtire ji nivîsandina zimanê Lîtvanîre. Û piştî biwî tezî di 5 Hezîrana 1864’an de biryar hat dayîn ku êdî alfaba latînî pirtûkek tenê jî newê weşandin. Ji wê dîrokê pêde, qedexe ket ser weşanên alfaba latînî û kesê ku nivîsa latînî dest wande bihata dîtîn jî dihat girtin. Arnanca wê qedexekirina alfaba latînî ewbû ku ziman û çanda lîtvaniya bê pişaftin û netewbûna wa ji holê rabê. Lê belê piştî wê qedexekirinê dîsa lîtvanî dikevin nav tevgerê û rêxistina xwe xwirt dikin.
Piştî qedexeyê pergala perwerdê tê gûhartin û perwerde bi zimanê Rûsî saz dibe. Di derheqa vê bûyerêde di sala 1867 de pîskopos Motiejus Valan ius daxwaznameyekî ji waliyê Vilnius ê Kaufman re di şînê û daxwaz dikê ku hema tenê pirtûkên dia qedexe ser rabê. Lê belê dîsa walî vê daxwazê erê nakê û qedexeyên xwe di domînin. Piştî erênekirina vê daxwaznamê jî Pîskopos Motiejus Valan ius bi arîkariya Protestanên li lîtvanya piçûk, rêxistinek çedibe û ji rojhilata Prusyayê pirtûkên dia çap dikin û bi rêyên qeçax ji sînor derbas dikin nav Lîtvanyayê. Piştî ev tevger bi wî awayî dest bi qeçaxçîtiye pirtûkan dike, êdî rexistin dibê tevgera gelekî. Lê kesên ku di sînorande dihatin girtin bi dest xwere dihatin kuştin. Piştî ji Prusyayê bi rêyên qeçax ji sînor derbas dibûn, bi arîkariya bazirganan, karkeran, xwendekaran, bijîjkan û rahîban li gûndan bilav dibûn. Lê mixabin di wê navberîde qedexeya li ser weşana bûbû qedexeya li ser zimanê lîtvanî. Kesê ku karê fermîde bi zimanê lîtvanî biaxifta, ji hêla Rûsan ve dihatin gûnehbarkirin. Bi kî re pirtûkek bi tîpên latînî bihata dîtin heta 3,4 salan dihatin hepskirin. Lê dîsan jî Lîtvaniyan ti pirtûkên alfaba kirîlî eleqe ne didanê û ne di xwendin. ‘‘Piştî sala 1870’yê êdî lîtvaniya biryarda ku zarokên xwe jî ne rêkin dibistanên perwerda rûsî.’’ Êdî pirtûkên perwerdê jî Prusya yê dihatin û di malande, ‘‘dibistanên binêrdî’’ de perwerda zimanê xwe didîtin. Çiqas zext û zordarî li ser wan de bihatajî rûsiya ne karin ku lîtvaniya ji perwerda wa bikin û piştî demek şûnde, xwenda û xwendevanên zimanê lîtvanî diqet zêde bûbûn. Demek şûnde jî li lîtvanyayê de, pêşengên partiyên xwedî fikrên cûda, bi bangawaziya bijîşkekî tên ba hev. Bijîşk Jonas Basaniviscius(1851–1924) pêşniyar dikê ku emê bi fikra serxwebûn û fikrek demokratîk di bin banê lîtvanyayê de kom bibin, emê bi vê fikrê xwe ji dagirkeriya Rûsya azad bibin. Û biryar didin ku kovarekî bi tevde bi weşînin. Kovar bi tîpên latînî zimanê lîtvanî û di naveroka kovarêde jî pirsgirêkên civakî, ziman wêje û siyasî dest bi weşanê dikin. Kovara bi navê Auszra(şefak) bi qeçaxî nava çend salade fikrê serxwebûnê nav gelde bilav dike. Ji wê dîrokê pêde lîtvanya tevde pêşber qedexeya liser weşanê derketin. Dûvretir di navbera deh salande gelek rojname, kovar hatin weşandin û zimanê xwe xwedî derketin û xwe li armanca netewbûnê girêdan. Dema qedexeya li ser weşanan heta sala 1904’an xilas bû.
Di derbara serdema qedexeya li ser weşanên zimanê lîtvanî de dîrokzanê lîtvanî Edvardas Gudavî wiha digot: ‘‘qedexeya weşanan bû sedem ku ji mere azmûna jî nûve jînbûna netewbûyînê modern. Berxwedan tûnebûya, zimanê me wê di nava dîrokê de nok biba. Û netewa modern a lîtvaniya qet ne derdiket holê.’’ *
• Çavkanî: Esmer dergisi sayı.56/11 Kasım 2009 S.20 Batu BORAN Litvanya Tarihinde Dilsel Yasaklamalar…
Mîrza RONÎ
Di nava gelek netewande, ji bo ku mafê xweyî xwezayî û bindestiya xwe rizgar bikin gelek tevger hatine rêxistinkirin. Wek mînaka netewa kurd, gelek netewên din jî, ji bo xwe ji pergala pişaftina serdestan xwe, xilas bikin bi awayek rêxistinî tevger ji xwere afirandine. Di nava van tevgerade, tevgerek balkêş heye ev tevger di navbera salên 1864’an heta sala 1904’an de, tevgera Lîtvanyayê ye. Bi navê tevgera ‘qeçaxçitiya pirtûkan’ vê tevgerê ji bo ku xwe ji pişaftina ku Rûsan (ûris) li ser wa ferz kirî, bidin şikandin tekoşîna xwe meşandine. Çîroka vê tevgerê wihaye.
Lîtvanya yê de, heta sala 1864’an alfaba latînî ji bo zimanê lîtvanî kar tanîn. Lê piştî demekê li ser vê alfaba latînî di navbera Rûsan(Ûris) û lîtvaniya de niqaş derdikevin. Di encama nîqaşande, Valiyê demê Muravev Panîslavci û zimanzan Alexander Hîlferdîng tezê ku piştgirî dayînê gotin ku; alfaba Kirîlî ji alfaba Latînî çêtire ji nivîsandina zimanê Lîtvanîre. Û piştî biwî tezî di 5 Hezîrana 1864’an de biryar hat dayîn ku êdî alfaba latînî pirtûkek tenê jî newê weşandin. Ji wê dîrokê pêde, qedexe ket ser weşanên alfaba latînî û kesê ku nivîsa latînî dest wande bihata dîtîn jî dihat girtin. Arnanca wê qedexekirina alfaba latînî ewbû ku ziman û çanda lîtvaniya bê pişaftin û netewbûna wa ji holê rabê. Lê belê piştî wê qedexekirinê dîsa lîtvanî dikevin nav tevgerê û rêxistina xwe xwirt dikin.
Piştî qedexeyê pergala perwerdê tê gûhartin û perwerde bi zimanê Rûsî saz dibe. Di derheqa vê bûyerêde di sala 1867 de pîskopos Motiejus Valan ius daxwaznameyekî ji waliyê Vilnius ê Kaufman re di şînê û daxwaz dikê ku hema tenê pirtûkên dia qedexe ser rabê. Lê belê dîsa walî vê daxwazê erê nakê û qedexeyên xwe di domînin. Piştî erênekirina vê daxwaznamê jî Pîskopos Motiejus Valan ius bi arîkariya Protestanên li lîtvanya piçûk, rêxistinek çedibe û ji rojhilata Prusyayê pirtûkên dia çap dikin û bi rêyên qeçax ji sînor derbas dikin nav Lîtvanyayê. Piştî ev tevger bi wî awayî dest bi qeçaxçîtiye pirtûkan dike, êdî rexistin dibê tevgera gelekî. Lê kesên ku di sînorande dihatin girtin bi dest xwere dihatin kuştin. Piştî ji Prusyayê bi rêyên qeçax ji sînor derbas dibûn, bi arîkariya bazirganan, karkeran, xwendekaran, bijîjkan û rahîban li gûndan bilav dibûn. Lê mixabin di wê navberîde qedexeya li ser weşana bûbû qedexeya li ser zimanê lîtvanî. Kesê ku karê fermîde bi zimanê lîtvanî biaxifta, ji hêla Rûsan ve dihatin gûnehbarkirin. Bi kî re pirtûkek bi tîpên latînî bihata dîtin heta 3,4 salan dihatin hepskirin. Lê dîsan jî Lîtvaniyan ti pirtûkên alfaba kirîlî eleqe ne didanê û ne di xwendin. ‘‘Piştî sala 1870’yê êdî lîtvaniya biryarda ku zarokên xwe jî ne rêkin dibistanên perwerda rûsî.’’ Êdî pirtûkên perwerdê jî Prusya yê dihatin û di malande, ‘‘dibistanên binêrdî’’ de perwerda zimanê xwe didîtin. Çiqas zext û zordarî li ser wan de bihatajî rûsiya ne karin ku lîtvaniya ji perwerda wa bikin û piştî demek şûnde, xwenda û xwendevanên zimanê lîtvanî diqet zêde bûbûn. Demek şûnde jî li lîtvanyayê de, pêşengên partiyên xwedî fikrên cûda, bi bangawaziya bijîşkekî tên ba hev. Bijîşk Jonas Basaniviscius(1851–1924) pêşniyar dikê ku emê bi fikra serxwebûn û fikrek demokratîk di bin banê lîtvanyayê de kom bibin, emê bi vê fikrê xwe ji dagirkeriya Rûsya azad bibin. Û biryar didin ku kovarekî bi tevde bi weşînin. Kovar bi tîpên latînî zimanê lîtvanî û di naveroka kovarêde jî pirsgirêkên civakî, ziman wêje û siyasî dest bi weşanê dikin. Kovara bi navê Auszra(şefak) bi qeçaxî nava çend salade fikrê serxwebûnê nav gelde bilav dike. Ji wê dîrokê pêde lîtvanya tevde pêşber qedexeya liser weşanê derketin. Dûvretir di navbera deh salande gelek rojname, kovar hatin weşandin û zimanê xwe xwedî derketin û xwe li armanca netewbûnê girêdan. Dema qedexeya li ser weşanan heta sala 1904’an xilas bû.
Di derbara serdema qedexeya li ser weşanên zimanê lîtvanî de dîrokzanê lîtvanî Edvardas Gudavî wiha digot: ‘‘qedexeya weşanan bû sedem ku ji mere azmûna jî nûve jînbûna netewbûyînê modern. Berxwedan tûnebûya, zimanê me wê di nava dîrokê de nok biba. Û netewa modern a lîtvaniya qet ne derdiket holê.’’ *
• Çavkanî: Esmer dergisi sayı.56/11 Kasım 2009 S.20 Batu BORAN Litvanya Tarihinde Dilsel Yasaklamalar…
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)